Mong muốn hiến tạng của tử tù không chỉ là câu chuyện về nguyện vọng của người mang án mà còn liên quan đến nhiều yêu cầu về y tế, chất lượng mô tạng, trình tự thi hành án và hành lang pháp lý. Những vướng mắc này khiến việc hiện thực hóa mong muốn hiến tạng của tử tù vẫn là vấn đề cần được nghiên cứu, cân nhắc kỹ lưỡng.
Không ít tử tù từng bày tỏ nguyện vọng hiến tạng, hiến xác sau khi thi hành án như Nguyễn Hữu Tình, Nguyễn Hải Dương và Nguyễn Văn Kỳ. Tuy nhiên, liệu nguyện vọng hiến tạng của những người mang án tử có thể được chấp nhận hay không vẫn là vấn đề gây nhiều tranh luận, bởi liên quan đồng thời đến quy định pháp luật, quy trình thi hành án và khả năng sử dụng mô, tạng sau khi tử tù được thi hành án bằng hình thức tiêm thuốc độc.
Tiêm thuốc độc, mô tạng có còn sử dụng được?
Điều 59 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 quy định hình thức và trình tự thi hành án tử hình được thực hiện bằng tiêm thuốc độc, còn quy trình cụ thể do Chính phủ quy định.
Từ quy định này, một vấn đề được đặt ra là sau khi tử tù được tiêm thuốc độc, liệu các mô, bộ phận cơ thể có thể được lấy để ghép cho người khác hay không?
Giám đốc Ngân hàng Mắt thuộc Bệnh viện Mắt Trung ương Nguyễn Hữu Hoàng, người trực tiếp thực hiện nhiều ca lấy giác mạc, cho biết giác mạc chỉ được lấy sau khi người hiến đã qua đời.
“Từ trước tới nay chưa có trường hợp nào lấy được tạng của tử tù. Với tử tù tiêm thuốc độc, cũng giống như bệnh nhân bị rắn cắn hay bệnh dại, giác mạc không thể dùng được” – ông Hoàng nói.
TS Nguyễn Huy Quang, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, cho biết vấn đề “tử tù muốn hiến xác” từng được đưa ra bàn bạc ngay trong quá trình xây dựng luật. Thời điểm đó, hình thức thi hành án tử hình là xử bắn chứ chưa phải tiêm thuốc độc.
Tử tù Nguyễn Hữu Tình
Bên cạnh đó, theo ông Quang, vào thời điểm xây dựng luật cũng không có nước nào lấy bộ phận cơ thể người từ tử tù. Về mặt pháp luật, việc lấy mô, tạng từ tử tù không bị cấm, nhưng các mô, tạng được hiến phải bảo đảm chất lượng.
“Khi thuốc độc tiêm vào cơ thể, vào các mạch máu thì cơ thể nhiễm độc, các bộ phận không thể sử dụng được” – TS Quang nói.
Vậy liệu có thể lấy mô, tạng của tử tù trước khi thi hành án hay không? Theo TS Quang, việc thi hành án phải bảo đảm thể chất, tinh thần của tử tù, đồng thời tuân thủ đầy đủ các thủ tục và quy trình trước khi thi hành án.
“Không ai lấy các bộ phận cơ thể người trước, bởi lẽ phải để tử tù được lành lặn trước tử hình. Hơn nữa, có những bộ phận chỉ lấy sau khi người hiến đã phải trong trạng thái chết não” – TS Quang khẳng định.
Tử tù Nguyễn Hải Dương
Nhiều vướng mắc nếu cho tử tù hiến tạng
GS. TS Trần Ngọc Sinh, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hội ghép tạng Việt Nam, cho biết các bộ phận cơ thể không mang theo đặc tính gen “ác” hay “thiện” khi được hiến và ghép. Tuy nhiên, tại một số quốc gia, người nhận tạng từng bày tỏ quan điểm không muốn nhận tạng từ tử tù.
Theo ông, thay vì quá tập trung vào việc tử tù có được hiến tạng hay không, xã hội nên vận động những người có nguyện vọng hiến tạng đăng ký từ sớm.
Ông dẫn con số khoảng 10.000 người tử vong do tai nạn giao thông mỗi năm và cho rằng nếu 1/10 trong số này tự nguyện hiến tạng thì có thể tạo ra nguồn tạng đáng kể phục vụ ghép thận.
Ảnh minh họa
“Đây là nguồn rất lớn đang bỏ phí. Chỉ mong các tổ chức xã hội tập trung vào chuyện đó vì hiến tạng là điều tốt. Mình chết đi rồi nhưng những bộ phận cơ thể của mình sẽ tái sinh trong cơ thể người khác. Điều đó thật ý nghĩa” – Tổng Thư ký Hội ghép tạng bày tỏ.
Ở góc độ pháp lý, ông Nguyễn Hoàng Phúc, Giám đốc Trung tâm Điều phối và ghép tạng quốc gia, cho biết theo quy định, người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và có đơn hiến xác, hiến mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết thì có thể được hiến xác, hiến mô, tạng.
“Quy định của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến lấy xác là như thế. Vậy, tử tù có phải là người có đủ năng lực hành vi dân sự hay không? Hiện nay, thi hành án liên quan tới tử hình là tiêm thuốc độc. Về mặt y tế, một người tiêm thuốc độc rồi chắc chắn nguồn nội tạng sẽ không thể tiếp nhận và sử dụng được. Trong trường hợp đó, có người quan điểm cho rằng, chúng ta có thể lấy tạng trước khi tử hình, trước khi tiêm thuốc độc. Nếu như vậy phải sửa đổi hệ thống pháp luật hiện hành có liên quan, thay đổi hình thức tử hình có liên quan” – ông Phúc chia sẻ.
Thi thể của tử tù Nguyễn Hải Dương được khâm liệm, đưa về quê mai táng.
“Không thể vì một, hai trường hợp cá biệt mà sửa luật”
Từng trao đổi về vấn đề này, Thiếu tướng Trần Thế Quân, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, cho rằng việc chấp nhận cho tử tù hiến tạng, hiến xác đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết.
Thứ nhất, hiện nay tử tù được thi hành án bằng hình thức tiêm thuốc độc nên cơ thể và nguồn tạng có nguy cơ không bảo đảm. Bên cạnh đó, việc hiến tạng nên được thực hiện trước hay sau khi thi hành án cũng là câu hỏi khó.
Ảnh minh họa
Thứ hai là chất lượng mô, tạng. Theo Thiếu tướng Quân, thực tế có những tử tù mắc nhiều bệnh, bệnh truyền nhiễm, thậm chí HIV, nên việc đánh giá chất lượng và khả năng sử dụng nguồn tạng cũng cần được tính đến.
Thứ ba là yếu tố tâm linh và tâm lý của người nhận. Nếu người được ghép biết bộ phận cơ thể mình đang mang từng thuộc về một tử tù phạm trọng tội, điều này có thể tạo ra những băn khoăn nhất định.
Trước ý kiến cho rằng cần xây dựng hành lang pháp lý để đáp ứng nguyện vọng hiến tạng, hiến xác của tử tù, Thiếu tướng Trần Thế Quân cho rằng nếu cho phép thì vấn đề này phải được quy định ở cấp luật.
“Nếu quy định việc này thì nhất thiết phải quy định trong luật chứ không thể quy định trong văn bản dưới luật. Trên thực tế, rất ít trường hợp tử tù xin hiến tạng, hiến xác. Khi nào có nhiều trường hợp thì sẽ đưa ra bàn bạc chứ không thể vì một, hai trường hợp cá biệt mà sửa luật được”.